လါနိၣ်ဝ့ဘၢၣ် ၅သီ, ၂၀၂၅နံၣ်, ခ့ၣ်အဲးစံၣ်.
တကီၢ်ခါခဲအံၤ ခီဖျိလၢဃိၣ်လိၥ်ကျိထံအိၣ်ဒီးတၢ်စုၣ်တၢ်ပျၢ်အဃိ ကမျၢၢ်လၢအအိၣ်လၢဃိၣ်လိၥ်ကျိကၢၢ်နံၤသ့ၣ်တဖၣ် ကဟးဆှဲတၢ်စူးကါဃိၣ်လိၥ်ကျိထံအဂ့ၢ် ကညီဖိခိၣ်ဃၢၤဒီးပှၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်မၤပှၥ်ဘျးစဲကရၢ (KESAN) ဘိးဘၣ်ရၤလီၤဝဲဖဲအပူၤကွံၥ်လါနိၣ်ဝ့ဘၢၣ်(၄)သီအနံၤန့ၣ်လီၤ.
ဖဲအပူၤကွံၥ်လါ အီးကထိဘၢၣ်ဘူးကလၢၤအဆၢကတီၢ်န့ၣ် ကီၢ်ကၠီၣ်တဲၣ်,ကံၢ်မဲဖၠၣ်စိမိၤကၠိတဖျၢၣ်မၤဝဲတၢ်ဃုသ့ၣ်ညါဘၣ်ဃးဒီးထံလၢဃိၣ်လိၥ်ကျိပူၤဒီးလၢဃိၣ်လိၥ်ထံအကျါန့ၣ်ထံၣ်န့ၣ်ဝဲဒၣ်တၢ်စုၣ်တၢ်ပျၢ်တမံၤလၢအမ့ၢ် Arsenic ဒီးတၢ်စုၣ်တၢ်ပျၢ်ဝဲအံၤန့ၣ်အိၣ်လၢထံကျါအမျးကယၤအါန့ၢ်ဒံးတၢ်ပၥ်ပနီၣ်ဒူဖိသဝီဖိကမျၢၢ်တဖၣ်ကဟးဆှဲးတၢ်စူးကါဃိၣ်လိၥ်ကျိထံအဂ့ၢ် ဃိၣ်လိၥ်တၢ်မုၥ်တၢ်ခုၣ်ကရၢၢ် အပှၤပၢၤလီၢ်ဆ့ၣ်နီၤ သရၣ်ပီလ်စ့ၣ်ထွါ စံးဘၣ်ဝဲဒၣ် ခ့ၣ်အဲးစံၣ်ကညီတၢ်ကစီၣ် ဒ်အံၤန့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲလၢ“လၢတၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်တခါအဖီခိၣ်န့ၣ် ကပဒ့ၣ်ဟးဆှဲး တၢ်အီထံ,တၢ်သူထံလၢတၢ်သူၣ်တၢ်ဖျးအဂီၢ်န့ၣ် ကဘၣ်ပၥ်သူၣ်ပၥ်သးန့ၣ်လီၤ. မ့ၢ်သ့န့ၣ်လၢတၢ်ကသူထံအဂီၢ် တဲသကိးတၢ်ဒီးဆူၣ်ချ့ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါပှၤသ့ပှၤဘၣ်န့ၣ်အဂ့ၤကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ.မ့မ့ၢ်လၢလုၢ်ထံန့ၣ် မ့ၢ်သ့န့ၣ်ဟးဆှဲးန့ၣ်ဂ့ၤလီၤ.ဘၣ်မနုၥ်လဲၣ်န့ၣ် ထံလၢနမ့ၢ်ချီလုၢ်အီၤတဖၣ်န့ၣ်အနုၥ်လီၤလၢနဘ့ၣ်ပူၤညီန့ၣ်လီၤ.နဘ့ၣ်အပူၤလီၢ်မ့ၢ်အိၣ်န့ၣ်အနုၥ်လီၤညီဒီးအါ န့ၣ်အိၣ်န့ၣ်လီၤ.သနၥ်က့န့ၣ်အဂ့ၤကတၢၢ်န့ၣ် အိၣ်ခိးလၢတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့တၢ်ဒုးသ့ၣ်ညါလီၤတံၢ်မ့ၢ်ဟဲန့ၣ်ကဂ့ၤအဒိၣ်ကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ.”အဂ့ၢ်စံးဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
လၢန့ၣ်အမဲၥ်ညါ ဒ်သိးကသ့ၣ်ညါဘၣ်တၢ်စုၣ်တၢ်ပျၢ်လၢအမ့ၢ် Arsenic ဝဲအံၤအတၢ်ဟဲကဲထီၣ်သးခီၣ်ထံးခီၣ်ဘိအဂီၢ် တၢ်မၤသကိးတၢ်ဒီး ကီၢ်ကၠီၣ်တဲၢ် ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါအိၣ်ဝဲဒၣ်အဂ့ၢ် သရၣ်ပီလ်စ့ၣ်ထွါတဲအါထီၣ်ဝဲဒၣ်စ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.
ဒ်န့ၣ်အသိးဘၣ်ဃးဒီးဃိၣ်လိၥ်ကျိထံတၢ်ဂ့ၢ်အံၤအဝဲသ့ၣ် သ့ၣ်ညါဘၣ်ဝဲအိၣ်တနွံဘဲၣ်ဃၣ်ဃၣ်လံဒီးအခဲအံၤတၢ်တစူးကါ ဃိၣ်လိၥ်ကျိထံလၢၤဘၣ်အဂ့ၢ် အံတူၢ်ထၣ် လီၢ်ကဝီၤဖိတဂၤစံးဘၣ်ဝဲ ခ့ၣ်အဲးစံၣ် ကညီတၢ်ကစီၣ်ဒ်အံၤ စ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲလၢ“ဘၣ်ဃးလၢဃိၣ်လိၥ်ကျိတၢ်အိၣ်သးအံၤ ပနၢ်ဟူဘၣ်အိၣ်တနွံဘျဲၣ် ခံနွံဃၣ်ဃၣ်လံန့ၣ်လီၤ.ပှၤတဲလီၤဝဲလၢတၢ်ကလုၥ်ဖးဒိၣ် ဒီးပှၤကမျၢၢ်လၢအအိၣ်ဘူးလၢထံကျိနံၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တသူဝဲလၢၤဝဲတအီလၢၤဝဲလၢၤဘၣ်.”ဂ့ၢ်စံဒီးဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
တကတီၢ်ဃီ ဃိၣ်လိၥ်ကျိပူၤ ချံသ့ၣ်တဖၣ်စ့ၢ်ကီးလ့ၢ်လိၤအိၣ်ဝဲဒ်ညီနုၢ်အသိးဒီးတၢ်ကီတၢ်ခဲလီၤလီၤဆီဆီတအိၣ်ဘၣ်အဂ့ၢ်ဝဲတဲအါထီၣ်ဝဲဒၣ်စ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.
ဒ် KESAN အတၢ်ဘိးဘၣ်ရၤလီၤအိၣ်ဝဲအသိးန့ၣ် Arsenic တၢ်စုၣ်တၢ်ပျၢ်အံၤဘၣ်တၢ်ထံၣ်န့ၣ်အီၤဖဲ သီၣ်လဲထၣ်ဒီးမဲးခါအခိၣ်အဃၢၤတၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး ဒ်ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်ဆူၣ်ချ့ကရၢ (WHO) အတၢ်ပၥ်ဖျါအိၣ်ဝဲအသိးန့ၣ် တၢ်မ့ၢ်သူဘၣ်အီဘၣ်ထံလၢအအိၣ်ဒီး Arsenic အံၤန့ၣ် ကတီၢ်ဖုၣ်န့ၣ် ဒိးန့ၢ်ဘၣ်တၢ်ဆါဒ်အမ့ၢ် ဟၢဖၢလူ,ဘှီး,ဟၢဖၢဆါ,စုတသံၣ်ခီၣ်တသံၣ်,ယုၢ်ထီၣ်,ဒီးအနးကတၢၢ်သံန့ၢ်ပှၤကညီသ့ဒီး လၢကတီၢ်ယံၤအဂီၢ်န့ၣ် ကဲထီၣ်ဝဲခဲစၢၣ်တၢ်ဆါအကလုၥ်ကလုၥ်အဂ့ၢ် ပၥ်ဖျါဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
Arsenic တၢ်အစုၣ်အပျၢ်အံၤန့ၣ် ဟဲကဲထီၣ်သးခီဖျိ တၢ်ခူၣ်ဟီၣ်လၥ်ပနံၥ်တၢ်မၤဒ်အမ့ၢ် တၢ်ခူၣ်ထူ,တၢ်ခူၣ်ခဲ,တၢ်ခူၣ်ရဲအၢး(rare-earth), မုၢ်ကျိၤဝဲကွၥ်တၢ်သူၣ်တၢ်ဖျိးလၢအသူဂၥ်ကသံၣ်ကသီ,ဒီးတၢ်ဖံးတၢ်မၤအဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်ဂ့ၢ် (KESAN) စံးဝဲဒၣ်စ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.