ကၠိ ဒၢလွဲဖိ အကလုၢ်လၢ သုးကရူၢ်ကဘီယူၤဒုးသုးမၤလီၤပံၥ်တန့ၢ်
လါအီကူၥ် ၃သီ, ၂၀၂၆နံၣ်, ခ့ၣ်အဲးစံၣ်,
တၢ်ကိၢ်ခါကတီၢ်လၢၥ် တၢ်စူၤလီၤက့ၤဝဲဒီး နုၥ်လီၤဝဲလၢလါယူၤဒီးလါယူၤလံအပူၤ အဆၢကတီၢ်, ကီၢ်ပယီၤထံကီၢ်ပူၤ ဒ်ဂံၢ်ခီၣ်ထံးကူၣ်သ့တၢ်မၤလိကၠိလၢ အဂၤ တဖၣ်အိး ထီၣ် က့ၤဝဲအသိးန့ၣ်, ကီၢ်သူလ့ၤတၢ်ပၢဟီၣ်ကဝီၤပူၤ ကညီကူၣ် သ့ဆဲးလၤဝဲၤကျိၤ (KECD) တၢ်မၤလိကၠိသ့ၣ်တဖၣ်စ့ၢ်ကီးညီနုၢ်က့ၤ အိးထီၣ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
ကီၢ်သူလ့ၤဟီၣ်ကဝီၤအပူၤ ဖိဒံဖိသၣ် ဒိၣ်ဆံးပြံသွါလၢ အကလီၢ် ဘျဲၣ်တဖၣ်အံၤ တၢ်စူၤခါကတီၢ် ကိးဂီၤဒဲး လၢမူခိၣ်စူၤ ကလံၤဟဲ အကျါ ကူထီၣ်သိးထီၣ်ဝဲ စ့ကၤကညီ စိၥ်ထီၣ် သဒၢမုၢ်, ခါထီၣ်ခီၣ်ဒီးလဲၤနုၥ်လီၤဝဲလၢ တၢ်မၤလိ ကၠိကရၢၢ်ပူၤန့ၣ်လီၤ. တချူးကညီနီၣ် ထိၣ်(၉)နၣ်ရံၣ် တၢ်ပၥ်ပနီၣ်တၢ်ဆၢကတီၢ်ဘၣ် ဒံးအခါ, ဃ့ၢ်ရဲၣ်လီၤအသးလၢ ကညီ နီၢ်တယၢ်တၢၣ်အမဲၥ်ညါ ပှဲၤဒီး တၢ်သူၣ် ဖှံသးညီ န့ၣ် လီၤ.
တနံၣ်အံၤ လၢတၢ်ကအိးထီၣ်က့ၤဝဲ(၂၀၂၆-၂၇) ကညီကူၣ်သ့ဆဲးလၤဝဲၤကျိၤ တၢ်မၤလိကၠိတဖၣ်အဂီၢ်, (KECD) လီၢ် ခၢၣ်သး ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါတဖၣ် ရၤလီၤပၥ်ဖျါ ဘိးဘၣ်ဒုးသ့ၣ်ညါတ့ၢ်ဝဲ ကၠိဖိမိၢ်ပၢ်ဒီး ကၠိဖိတဖၣ် စးထီၣ်လၢ အပူၤ ကွံၥ် လါယူၤ(၁)သီအနံၤအခါလံၤလံၤလံဒီး တကီၢ်ခါခဲအံၤ တၢ်စးထီၣ်မၤလိဝဲတၢ်န့ၢ်လံ လၢခံလါဃၣ်ဃၣ်လံ အဂ့ၢ် သ့ၣ် ညါဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
ကၠိက့ၤအိးထီၣ်ကဒါက့ၤဝဲလံဘၣ်ဆၣ်, ဟီၣ်ကဝီၤအါတီၤအပူၤ ခီဖျိ ဒုးယၤ တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ် အဃိ ကၠိဖိဒီး ကၠိသရၣ်မုၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ဘၣ်ဃးဒီး သုးကရူၢ် ကဘီယူၤအတၢ်ထီၣ်ဒုးအံၤ တၢ်ဘၣ်ယိၣ်အိၣ်ဝဲ ဒ်သိးနံၣ်လၢအပူၤကွံၥ် အသိးလီၤအဂ့ၢ်, သ့ၣ်ညါဘၣ်ဒ် ကီၢ်ပူၤ ကၠိဖိဒီးသရၣ်သရၣ်မုၣ်တဖၣ်စံးဝဲအသိးန့ၣ်လီၤ.
သုးက့(၄) ဘျံးဒဝဲၢ်ကီၢ်ရ့ၣ် ကီၢ်ကညီ တီၤထီကၠိ ကၠိသရၣ်တဂၤ စံးဝဲလၢ
“မ့မ့ၢ်ပဟီၣ်ကဝီၤအပူၤအံၤ ပမ့ကွၢ်လၢတၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢတကပၤန့ၣ် လီၤဆီဒၣ်တၢ်လၢ ဟီၣ်ခိၣ်အမဲၥ်ဖံးခိၣ်ခီန့ၣ် တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်တအိၣ်ဘၣ်ဆၣ် သနၥ်က့ ပဘၣ်အိၣ်ပလီၢ်ပသးလၢကဘီယူၤ တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ထီဘိန့ၣ်လီၤ.” အဂ့ၢ်စံးဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဒ်န့ၣ်အသိး, သုးကရူၢ်အံၤညီနုၢ်မၤဝဲ ကဘီယူၤတၢ်ထီၣ်ဒုး လၢတၢ်လီၢ်အါတီၤအိၣ်ဝဲ အဃိ, နံၣ်ခီၣ်ထံး စးထီၣ် တၢ်မၤ လိမၤဒိး ဒီတကတီၢ်အပူၤ ကဘီယူၤ တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်အိၣ်ဝဲအဂ့ၢ်, သုးက့(၅)မုၢ်တြီၢ်ကီၢ်ရ့ၣ် ဒ့ၣ်ဘုးနိၣ် နီၣ်ဂံၢ်(၁) တီၤ ထီကၠိ (၇)တီၤကၠိဖိမုၣ် နီၢ်ဖီဖျိးစိ စံးစ့ၢ်ကီးဝဲဒ်အံၤန့ၣ်လီၤ.
“ပကၠိတအိၣ်ဘူးဒီးပယီၤသုးကလၢၤဘၣ်အဃိ, မ့မ့ၢ်ကျိဖးဒိၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤ တၢ်ခးလီၤတၢ်မ့ၢ်ဂ့ၤ န့ၣ် ပတလဲၤ ခီဖျိ ဘၣ်နီတဘျီဒံးဘၣ်. ဘၣ်ဆၣ် မ့မ့ၢ်လၢကဘီယူၤတၢ်ထီၣ်ဒုးန့ၣ် စးထီၣ်လါယူၤတုၤလၢခဲအံၤ ပထီၣ်ကၠိ ပအိၣ်ဒီးတၢ်ဘၣ် ယိၣ်ဘၣ်ဘှီ,ပအိၣ်လၢ တၢ်ပလီၢ် ထီဘိန့ၣ်လီၤ.” အဂ့ၢ်စံးဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
(၂၀၂၁)နံၣ် သုးဟံးန့ၢ်တၢ်စိကမီၤအလီၢ်ခံ ပယီၤသုးမၤဝဲ တၢ်ပညိၣ်ထီၣ်ဒုးလၢ ကီၢ်သူလ့ၤတၢ်ပၢဟီၣ်ကဝီၤပူၤ ကမျၢၢ် အိၣ်ဆိး ဒူသဝီ ဟံၣ်ဃီဒီး ဖိဒံဖိသၣ် အတၢ်ဖံးလိမၤလိကၠိတဖၣ်ပူၤအဃိ, ကၠိတၢ်သူၣ်ထီၣ်, ကၠိဖိမုၣ်ခွါဒီး ကၠိသရၣ် သရၣ်မုၣ် ဘၣ်ဒိဘၣ် ဘၣ်ထံးသံဝဲဒၣ် ဒီး ဘၣ်အိၣ်ဝဲလၢတၢ်ပျံၤတၢ်ဖုး တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ် အပူၤထီဘိ အဂ့ၢ်, ကညီကူၣ်သ့ဆဲးလၤဝဲၤကျိၤ ဒီး ကညီပှၤတဝၢကရူၢ်ကရၢ တဖၣ်အတၢ်မၤနီၣ်မၤဃါအိၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ.
ဒ်ကညီကူၣ်သ့ဆဲးလၤဝဲၤကျိၤ(KECD)အတၢ်မၤနီၣ်မၤဃါအိၣ်ဝဲအသိးန့ၣ်,စးထီၣ်ဖဲ(၂၀၂၁)တုၤ(၂၀၂၅)နံၣ်,လၢ (၅)နံၣ်အတီၢ်ပူၤန့ၣ်, ပယီၤသုးကရူၢ် အတၢ်ထီၣ်ဒုးအဃိ ကၠိဖိမုၣ်ခွါဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးဝဲ(၇၈)ဂၤ,ဘၣ်သံကွံၥ်ဝဲသံ(၂၉)ဂၤ ဒီး ကၠိသရၣ်သရၣ်မုၣ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးဝဲ(၁၂)ဂၤအမဲၥ်ညါ ကၠိသရၣ်ဃုၥ်ဒီး ကၠိကမံးတံၥ် ဘၣ်သံဝဲ(၂)ဂၤ အသိး ကၠိတၢ် သူၣ်ထီၣ် ဘၣ်ဟးဂီၤဝဲ(၄၅)ဖျၢၣ် အဂ့ၢ် န့ၣ်လီၤ.
လၢန့ၣ်အမဲၥ်ညါ, စးထီၣ်ဖဲ (၂၀၂၆)နံၣ်လါယနူၤအါရံၤဒီး တုၤလၢ လါမးရှးအပူၤ စ့ၢ်ကီး ကၠိဖိဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးအါထီၣ် ကဒီးဝဲ (၁၂)ဂၤ အသိး ဘၣ်သံဝဲအိၣ်ထီၣ် တုၤလၢ(၈)ဂၤလံ အဂ့ၢ်, သ့ၣ်ညါဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
ကီၢ်သူလ့ၤတၢ်ပၢဟီၣ်ကဝီၤ သုးက့, ကီၢ်ရ့ၣ်(၇)ဘ့ၣ် အပူၤ(၂၀၂၅-၂၆) ကၠိတၢ်မၤလိနံၣ်အပူၤ ကၠိတၢ်သူၣ်ထီၣ်အိၣ်ဝဲ (၁၇၃၈) ဖျၢၣ်, ကၠိသရၣ်သရၣ်မုၣ်အိၣ်ဝဲ (၁၁,၉၃၉)ဂၤ ,ဒီး ကၠိဖိ မုၣ်ခွါ အိၣ်ဝဲ (၁၄၉,၇၂၈ )ဂၤ န့ၣ်လီၤ.
ဒီးတနံၣ်အံၤ(၂၀၂၆-၂၇)ကၠိတၢ်မၤလိနံၣ်အဂီၢ် တၢ်အိးထီၣ်က့ၤဝဲကၠိ လံ ဘၣ်ဆၣ် ထံရူၢ်ကီၢ် သဲးတၢ်အိၣ်သးအဖီခိၣ် တၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီအိၣ်ဝဲလၢ ကၠိဖိသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် အဃိ ကီၢ်ရ့ၣ်, ကီၢ်ဆၣ် တနီၤအပူၤ ကၠိတနီၤအိးထီၣ်သးတန့ၢ် ဒံး ဘၣ်အိၣ်ဝဲ အဂ့ၢ်,(KECD)ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါတဖၣ်စံးဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
ကၠိတနီၤ တၢ်နုၥ်လီၤမၤလိမၤဒိးတၢ် တသ့ဒံးဝဲ ဘၣ်အဖီခိၣ် ကၠိဖိတဖၣ်ဘၣ်မၤလိဝဲဒၣ်တၢ်လၢတၢ် ပၥ်ပနီၣ် တၢ်လီၢ် တၢ်ကျဲ တဖၣ်အပူၤအဂ့ၢ် KECD)လီၢ်ခၢၣ်သးနဲၣ်ရွဲၣ် ပဒိၣ် စီၤအဲၣ်ကလုၥ်ထူ စံးဝဲဒ်အံၤန့ၣ်လီၤ.
“အခဲအံၤန့ၣ်ပကၠိတနီၤပတမၤန့ၢ်အီၤလၢ တၢ်ထီၣ်လၢကၠိမိၢ်ပှၢ်အပူၤဘၣ်.ပမၤန့ၢ်လၢတၢ်ကထီၣ်လၢ တၢ်အိၣ်ကဒု (Temporary Center) လီၢ်လၢကပူၤဖျဲးဒီးတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးန့ၣ်လီၤ.
တၢ်အံၤအဖီခိၣ် ပကၠိဖိသ့ၣ်တဖၣ်တနီၤ ဘၣ်ထီၣ်ကၠိယံၤအိၣ်ဝဲ အဃိ ဒီးတနီၤ တခီ ဒူသဝီပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါတဖၣ် ရဲၣ်ကျဲၤန့ၢ်အဝဲသ့ၣ်လၢ တၢ်လီၢ်ခံတီၤ သၢ တီၤအိၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ.” အဂ့ၢ်စံးဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
ခီဖျိတၢ်အိၣ်သးဒ်အံၤသ့ၣ်တဖၣ် အဃိ လၢတၢ်ကပၥ်ဂၢၢ်ပၥ်ကျၢၤက့ၤဝဲ (၂၀၂၆-၂၇)ကၠိတၢ်မၤလိနံၣ် ကၠိသရၣ် သရၣ်/မုၣ်, ကၠိဖိ နီၣ်ဂံၢ်ဒီး ကၠိတဖၣ်အနီၣ်ဂံၢ်အဂီၢ် တၢ်တၤတၢ်အိၣ်ဒံးဝဲအဂ့ၢ်, KECD)လီၢ်ခၢၣ်နဲၣ်ရွဲၣ် ပဒိၣ်စီၤအဲၣ် ကလုၥ်ထူ စံးအါထီၣ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
(၂၀၂၅)နံၣ် ဘူးကလၢၥ်အပူၤ သုးကရူၢ်မၤဝဲ တၢ်ဃုထၢအယိၤအဘျၣ်တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤတဖၣ် ဝံၤဝဲအလီၢ်ခံ စးထီၣ် ပၥ်လီၤဝဲတၢ်သူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤအတၢ်ပၢတၢ်ြပးန့ၣ်လီၤ. ဒီး ကီၢ်သူလ့ၤတၢ်ပၢဟီၣ်ကဝီၤအပူၤ တၢ်လီၢ်လၢ ပၢၤဃၥ် ကွံၥ် ဝဲန့ၢ် တဖၣ်စ့ၢ်ကီး လၢတၢ်ပၥ်ဖှိၣ်မၤသကိးဝဲတၢ်ဒီး သုးခိးကီၢ်ဆၢ (BGF)တဆီ အိးထီၣ်က့ၤဝဲတၢ်မၤလိကၠိ တဖၣ် အိၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ.
တၢ်အံၤအဖီခိၣ်, အပူၤကွံၥ် ကညီ ဒူသဝီ ပူၤ ကၠိတနီၤလၢ အသူတ့ၢ်ဝဲ (KECD) လံၥ်ညိၣ်သိၣ်ဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ် အံၤ လဲၤက့ၤဝဲလၢ သုးခိးကီၢ်ဆၢ(BGF)ဒီး ပယီၤသုး အတၢ်ဟံးစုနဲၣ်ကျဲ အဖီလၥ် အဃိ တနံၣ်အံၤကၠိဖိနီၣ်ဂံၢ် တၢ်ဆီတလဲ အိၣ်ဝဲသ့ အဂ့ၢ်, တၢ်ပဲၥ်ထံနီၤဖး ဝဲန့ၣ်လီၤ.
ထံကလီၢ်ကီၢ်ပူၤ ဒုးယၤတၢ်သဘံၣ်ဘုၣ်အံၤ ဒိဘၣ်ဝဲ ကညီတၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့လၢ ကျဲအါမံၤအါဘိဘၣ်ဆၣ်, ခီဖျိ ကူၣ်သ့ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါ, ကၠိသရၣ်သရၣ်မုၣ်တဖၣ် အတၢ်ဟ့ၣ်လီၤသး, ကၠိဖိအတၢ်သးဆူၣ်ဒီး ပှၤတဝၢတဖၣ်အတၢ် ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤ အဃိ ကီၢ်သူလ့ၤကၠိတဖၣ် အိၣ်ဆၢထၢၣ် ဝဲဒၣ်လၢ ဖိသၣ်တဖၣ်အဂီၢ်တုၤမုၢ်မဆါတနံၤအံၤသ့ဝဲအဖီခိၣ်, တၢ်အံၤပၥ်ဖျါထီၣ်ဝဲ ကမျၢၢ်တဖၣ်အတၢ်ပၥ်သး လၢတၢ်ကကၢၤဃၥ် ဂၢၤဃၥ်ဒံးဝဲ ကညီတၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့ အံၤ န့ၣ်လီၤ.
သုးကရူၢ်အတၢ် ပညိၣ်ခးလီၤဝဲ ကမျၢၢ်ဒူသဝီဟံၣ်ဃီဒီး တၢ်မၤလိကၠိတဖၣ်အဖီခိၣ်, တၢ်မ့တမၤလိဘၣ် တၢ်ဘျ့ဘျ့ ဆှီဆှီ ဒၣ်လဲၥ် ဘၣ်ဆၣ်, ကိးနံၣ်ဒဲး အခ့အခါဘၣ် ကၠိသ့ၣ်တဖၣ်အိးထီၣ်ဝဲဒီး ဒၢလွဲ တဖၣ် သီၣ်ထီၣ်ဝဲ ဘၣ် ဆၢဘၣ် ကတီၢ်, ဖိဒံဖိသၣ်တဖၣ် ဖးလံၥ်ဖးလဲၢ် အကလုၢ်သီၣ်ထီၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ.
ဒ်န့ၣ်အသိး, ကၠိဖိသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အါတက့ၢ် အိၣ်ဝဲဒီးတၢ်တူၢ်ခီၣ်ပၥ်သး လၢ တၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့ မ့ၢ်တၢ်လၢ ကဆီတလဲဝဲ အဝဲသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်အိၣ်မူ တၢ်ခွဲးတၢ်ယၥ် ဒီး အပှၤကလုၥ် တၢ်ထူးဖျဲၣ်လၢ တၢ်နးတၢ်ဖှီၣ်ပူၤ အဃိ, တၢ်ကီတၢ်ခဲတၢ်တၤ တၢ်အိၣ် ဝဲအါမံၤ ဘၣ်ဆၣ် တူၢ်ဆါသးဒီး ဃုဝဲကျဲ လၢ ကဒိးန့ၢ်ဖံးလိမၤလိဘၣ်ဝဲတၢ် အဂ့ၢ်, သ့ၣ်ညါဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
သုးက့(၇) ဖၣ်အၣ်ကီၢ်ရ့ၣ် မီၤပၢၤခိၣ်တီၤထီကၠိ (၁၁)တီၤ ကၠိဖိမုၣ် နီၢ်အ့လဲၤ စံးဝဲဒၣ်လၢ “တၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့မ့တအိၣ်န့ၣ်, ပှၤကမၤဆါပှၤ ပှၤကမၤနၢၤပှၤ. ပဟးလၢပှၤကျါသနၥ်က့ ပမဲၥ်သၣ်ဆံး, ပကဘၣ်မၤပှၤတၢ်မၤ ပှၤကမၢပှၤ ပၥ်ပှၤဒ်ကုၢ်န့ၣ်လီၤ. ဒ်ပသရၣ်သိၣ်လိယုၤပှၤန့ၣ်တၢ်အဃၣ်ကအိၣ်ဝဲဘၣ်ဆၣ်, တၢ်မၤနၢၤန့ၣ်ကဟဲလၢခံလီၤ. ပှၤကအိၣ်ဝဲတနီၤတန့ၢ်မၤလိဘၣ်တၢ် ဘၣ်, ဘၣ်ဆၣ်ပဝဲပမၤလိဘၣ်ဒံးတၢ်အဃိ ပကဘၣ်ကျဲးစၢးမ့ဆူၣ်လီၤ”အဂ့ၢ် စံးဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
ခီဖျိသုးကရူၢ်ကလံၤကျါတၢ်ထီၣ်ဒုးတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်အဃိ ကီၢ်သူလ့ၤပူၤ KECD ဖီလၥ်ကၠိတနီၤန့ၣ် တမၤလိဘၣ်တၢ်လၢ တီၤဒၢးပူၤဘၣ် အမဲၥ်ညါ ဖဲအဝဲသ့ၣ်မၤလိတၢ်လီၢ်အဃၢၤန့ၣ် တၢ်ပူၤ မ့တမ့ၢ် တၢ်ကျိၤ သ့ၣ်တဖၣ်ဘၣ်ခူၣ်ပၥ်ဝဲဒၣ် ဒ်သိးသုးကရူၢ်ကဘီယူၤမ့ၢ်ဟဲန့ၣ်ကနုၥ်လီၤအိၣ်ခူသူၣ်ဝဲဒၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
လၢအဝဲသ့ၣ်ဖီခိၣ် မ့ၢ်အိၣ်ဒီး သုးကရူၢ်ကဘီယူၤ မ့ၣ်ပိၢ်တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်, ဟီၣ်ခိၣ်လိၤမ့ၢ်ပှဲၤဒီးမ့ၣ်အူဖၣ်ဆါ,ကလံၤကျါမ့ၢ်ဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲၥ်ဝဲ ကျိချံပှၥ်သၣ်,ဘျါအ့ၣ်သဝံသဝါဒီး တၢ်ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤတၢ်ဃံးတၢ်စ့ၤ မ့ၢ်အိၣ်ထဲလဲၣ်ထဲလဲၣ်ဘၣ်ဆၣ် (KECD) တီခိၣ်ရိၣ်မဲဝဲ ကီၢ်သူလ့ၤတၢ်ကူၣ်ဘၣ်ကူၣ်သ့အံၤ ဒ်ဆၣ်ဖိလၢမူခိၣ်တဖျၢၣ်အသိး ဒုးအိၣ်ဖျဲၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ်ပှၤတစိၤဘၣ်တစိၤတုၤအခဲအံၤန့ၣ်လီၤ.
